Vandaag herdenkt Japan de allesverwoestende aanval van 9 augustus 1945, toen een Amerikaanse bom de zuidelijke stad Nagasaki in de as legde. Maar het is een gespannen herdenking: tachtig jaar na de atoombom is Japan omringd door kernmachten.
Rusland dreigt openlijk met nucleaire inzet, Noord-Korea vuurt raketten af als machtsvertoon en China moderniseert zijn kernarsenaal in rap tempo.
Terwijl het internationale klimaat grimmiger wordt, zoeken kunstenaars in Japan naar nieuwe manieren om het verleden te doorgronden. Zo wordt in een gerenommeerd theater in Tokio op een bijzondere manier stilgestaan bij het verleden. Op het podium brengen Japanners en Amerikanen, ooit vijanden, nu juist samen een ingetogen voorstelling in een eeuwenoude Japanse podiumkunst: Noh. Geen spektakel, maar een kalme fluit, poëtische teksten en traditionele gewaden.
Centraal staat Robert Oppenheimer, de natuurkundige die de atoombom hielp ontwikkelen. “Een pelgrim reist naar Hiroshima en ontmoet daar een mysterieuze figuur”, vertelt de Amerikaanse hoofdrolspeler John Oglevee. “Dat blijkt de geest van Oppenheimer.” In de voorstelling is hij geen held of duivel, maar een verdwaalde ziel, verscheurd door schuldgevoel.
“Het verhaal gaat over zijn innerlijke strijd, zijn lijden, en uiteindelijk zijn bevrijding”, verklaart toneelschrijver Allan Marett. “Zijn verlossing ligt juist in zijn afdaling naar de hel.”
Niet alleen slachtoffers, ook daders
De voorstelling, geregisseerd door de Japanse Noh-meester Akira Matsui, doorbreekt de gebruikelijke manier van herdenken. “Bij herdenkingen in Japan spreken we vooral over onze slachtoffers, de hibakusha“, zegt Matsui. “Maar het was oorlog. En Japan heeft ook anderen veel aangedaan. Wij zijn niet alleen slachtoffers. We zijn óók daders.”
Matsui heeft een zeldzaam kritische benadering van de Japanse oorlogsgeschiedenis. Terwijl Hiroshima en Nagasaki wereldwijd symbool staan voor het ongekende geweld van kernwapens, wijzen historici erop dat Japan tussen 1931 en 1945 verantwoordelijk was voor de dood van naar schatting 14 tot 20 miljoen mensen in Azië. De kernbommen op Hiroshima en Nagasaki kostten circa 210.000 mensen het leven.
Maar, zeggen de makers, het gaat niet om aantallen. “Juist omdat de bom in oorlogstijd is ingezet, weten we nu hoe wreed het wapen is”, zegt Matsui. “Het verwoest alles, zonder onderscheid. En nu zien we een vergelijkbare vorm van oorlogvoering terugkeren, in Oekraïne, in Gaza: de willekeurige vernietiging van alles en iedereen.” Het zijn juist deze toenemende geopolitieke spanningen die een schaduw werpen over de officiële herdenkingen.